घरको ढोका फेरि खुल्छ कि खुल्दैन ?

एउटा घरको कथा, धेरै नेपालीको व्यथा ।

• हिरामान बल

सानै छँदा आमा र बुबाले कुकुर, गाई र गोरुको पूजा गर्नुपर्छ भनेर सिकाउनुहुन्थ्यो । कहिलेकाहीँ आफैँ पूजा गर्न लगाउनुहुन्थ्यो । ती दिनहरू आज पनि झलझली आँखाअघि आइरहन्छन् । घरको आँगनमा गाईगोरु बाँधिएका हुन्थे । कुकुर घरकै सदस्यजस्तै हुन्थ्यो । चाडपर्व आउँदा घरमा छुट्टै रौनक हुन्थ्यो । संस्कार केवल सिकाइँदैनथ्यो, व्यवहारमै बाँचिन्थ्यो । तर आज घरमा आमा हुनुहुन्न । घरमा न गाई छन्, न गोरु, न कुकुर । संस्कार थाहा छ, परम्परा पनि थाहा छ, तर ती संस्कारलाई जीवन्त राख्ने वातावरण नै हराउँदै गएको छ ।

अहिले पनि बुबा चन्द्रमान तामाङका ती भनाइहरू बारम्बार सम्झनामा आइरहन्छन् ।

बुबा भन्नुहुन्थ्यो, “मान्छेको जिन्दगी भनेको जन्मियो, हुर्कियो, बिहे गर्यो, छोराछोरी जन्मायो र उनीहरूलाई हुर्काउन जीवनभरि दुःख गर्यो । छोराछोरी हुर्किएपछि आ-आफ्नो संसार बनाउन थाल्छन् । छोरा बुहारीको संसारमा रमाउँछ, छोरी ज्वाइँको घरमा जान्छे । अन्ततः जति नै सन्तान भए पनि बुढेसकालमा एकअर्काको सहारा भनेकै त्यही बूढा र बूढी मात्रै हुने हुन् । तर त्यो साथ पनि जीवनभर कहाँ रहन्छ र ? को अघि जाने, को पछि रहने भन्ने मात्रै हो ।” बुबा फेरि भन्नुहुन्थ्यो, “आफ्नो भनेर संसारमा केही छैन । धेरै लोभ गर्नु हुँदैन, पाप गर्नु हुँदैन । जति नै कमाए पनि मृत्यु हुँदा केही साथमा लिएर जान पाइँदैन । तर एउटा कुरा कहिल्यै नभुल्नु । आफ्नो संस्कार, संस्कृति, भाषा र धर्म । धनको पछि लाग्यौ भने पैसा कमाउला, प्रतिष्ठा पनि कमाउला, तर पैसाले आमा र बुबा आफ्नो धर्म, भाषा र संस्कृति कहिल्यै किन्न सकिँदैन ।”

आज बुबाका ती शब्दहरू सम्झिँदा मन झन् भारी भएर आउँछ । उहाँले त्यतिबेला जीवनको यथार्थ सुनाउनुभएको थियो कि भविष्यको कुनै तस्बिर देखाउनुभएको थियो, म आफैँलाई प्रश्न गर्न थाल्छु ।

हामी पनि बाध्यताले घर छाडेर बाहिरै भौँतारिनुपर्ने अवस्थामा पुग्यौँ । जीवनका आवश्यकता पूरा गर्न, सन्ततिको भविष्य बनाउन र केही कमाउने आशामा घरबाट टाढिँदै गयौँ । तर घरमा के बाँकी रह्यो होला ? अहिले त घरमा मुसाबाहेक अरू कोही छैनन् कि जस्तो लाग्छ । एउटा घर छ, बन्द ढोका छ, सुनसान आँगन छ र विगतका सम्झनाहरू छन् । संस्कार थाहा छ, पूजा गर्नुपर्छ भन्ने पनि थाहा छ । तर पूजा गर्ने घरमा न गाई छन्, न गोरु, न कुकुर । लक्ष्मीपूजाको दिन पनि घरमा लक्ष्मी भित्र्याउने त्यो पुरानो चहलपहल देखिँदैन । घर छ, तर घरलाई घर बनाउने मान्छेहरू छैनन् ।

अब के हुन्छ ?

आज घरको ढोका थुनेर परदेशिएका नेपालीहरू भोलि फर्केर आउँदा त्यो ढोका फेरि खुल्छ कि खुल्दैन ? घर पुग्दा बूढा बा र आमाको सास भेटिन्छ कि भेटिँदैन ? जीवनभरि छोराछोरीको भविष्यका लागि पसिना बगाएका ती आमाबुबाले अन्तिम सास लिँदा आफ्ना सन्तानको अनुहार देख्न पाउँछन् कि पाउँदैनन् ?
आफ्ना छोराछोरी अमेरिका, युरोप र खाडीमा छन् भनेर छाती चौडा पार्ने आमाबुबाले जीवनको अन्तिम घडीमा एउटै प्रश्न मनमा राख्नुपर्ने अवस्था आउँदैन र ? मेरो अन्तिम संस्कार गर्न, मलाई अन्तिमपटक काँध थाप्न र दागबत्ती दिन मेरो सन्तान आइपुग्छ कि पुग्दैन ? यो प्रश्न केवल कुनै एक आमाबुबाको होइन । आज विदेशिएका लाखौँ नेपालीका घरभित्र मौन रूपमा उभिएको प्रश्न हो ।

अब अर्को प्रश्न ।

हिजोजस्तै दाजुभाइ, दिदीबहिनी र आफन्तहरू एउटै आँगनमा भेला हुने दिनहरू फेरि आउँछ कि आउँदैन ?
हिजोजस्तै सात दिन सात रातसम्म देउसी खेलेका ती दिनहरू फेरि आउलान् कि नआउलान  ? हामीजस्तै साना–साना नानीबाबुहरू पनि ‘सुनौलो बिहानी परिवार’ भने जस्तै एउटा नाममा एकजुट भएर बालशिक्षा भवन निर्माणका लागि देउसी खेल्दै, श्रमदान गर्दै आफैँले पसिना बगाएर भवन निर्माण गरेको त्यो सामूहिक उत्साह फेरि फर्केला कि नफर्केला ?

सुनौलो विहानी परिवारले श्रमदान मार्फत निर्माण गरेको बालशिक्षा भवन । तेमाल वडा नं. १, काभ्रे

त्यतिबेला हामी केवल देउसी खेलेर रमाइलो गरिरहेका हुँदैनथ्यौँ, समाजका लागि केही गरौँ भन्ने भावना बोकेर हिँडिरहेका हुन्थ्यौँ । सानै उमेरमा श्रमको महत्त्व, सामूहिकताको शक्ति र समाजप्रतिको जिम्मेवारी सिकिरहेका हुन्थ्यौँ । आज ती सम्झनाहरू आँखाअघि आउँदा मनमा एउटै प्रश्न उठ्छ । हामीले भोगेको त्यो आत्मीयता, त्यो एकता र श्रम संस्कृतिको भावना हाम्रा भावी पुस्ताले पनि अनुभव गर्न पाउलान् कि नपाउलान् ? सँगै बसेर खाने, टीका लगाउने, आशीर्वाद लिने र दिने ती आत्मीय क्षणहरू फेरि फर्किन्छन् कि फर्किँदैनन् ? हिजो जग्गा पुगेन भनेर बुबासँगै झगडा गर्ने छोरा भोलि त्यही घरको आँगनमा फर्किएर आउँछ कि आउँदैन ? साँधसिमानाको विषयमा दाजुभाइबीच मनमुटाव भए पनि अन्ततः एउटै समाजमा मिलेर बसेका ती दिनहरू फेरि देख्न पाइन्छ कि पाइँदैन ? कसको खेतबारी बढी हरियो हुन्छ ? कसको बारीमा धेरै अन्न फल्छ ? कसको घरमा धेरै उत्पादन भित्र्याउन सकिन्छ भनेर, प्रतिस्पर्धा गर्ने ती दिनहरू अब हराउँदै जाने हुन् कि फेरि फर्किनेछन् ? आज खेतबारी बाँझै छन् । गाउँका बाटाहरू सुनसान छन् । घरका ढोकाहरू बन्द छन् । अब ती खेतबारीमा फेरि पसिना बग्छ कि बग्दैन ? ती आँगनमा फेरि हाँसो गुञ्जिन्छ कि गुञ्जिँदैन ?

यी प्रश्नहरूले मनमा बारम्बार चिसो सिरेटो चलाइरहन्छन् ।

सायद यही पीडा, यही चिन्ता र यही आशाले गर्दा मैले पनि घर र देश छाडेर परदेश जाने आँट गर्न सकिनँ । म केवल आफ्नो घर सम्झिरहेको छैन । म त हिजोको त्यो समाज सम्झिरहेको छु, जहाँ दुःखसुख बाँडिन्थ्यो, चाडपर्व सामूहिक रूपमा मनाइन्थ्यो र मान्छेहरूबीच आत्मीयताको सम्बन्ध थियो । त्यहाँ न जात थियो त न अनुहार हेरिन्थ्यो । थियो त केवल आत्मीयता थियो । हिजो सँगै देउसी खेलेका साथीहरू, सगुन खाएर छुट्टिएका दाजुभाइ, दिदीबहिनी, भेना र ज्वाइँहरू फेरि एउटै आँगनमा बसेर रमाइलो गर्ने दिन ल्याउनु छ । बूढा भएका बा–आमाको छोराछोरी फर्केर आउलान् भन्ने आशालाई मर्न दिनु हुँदैन । उनीहरूको प्रतीक्षा केवल भावनाको विषय होइन, हाम्रो सामाजिक जिम्मेवारी पनि हो ।

अब प्रश्न फेरि उही हो । के हामी ती दिनहरू फर्काउन सक्छौँ ?
मलाई लाग्छ, सक्छौँ । तर त्यसका लागि कसैले गरिदेला भनेर पर्खेर हुँदैन । हामी आफैँ अघि बढ्नुपर्छ । घरको ढोका खोल्ने हिम्मत गर्नुपर्छ । बाँझो खेत फोर्ने, जोत्ने र उत्पादन गर्ने आँट गर्नुपर्छ । हाम्रा पुर्खाले जोगाएर सुम्पिएका भाषा, संस्कार, संस्कृति र सामाजिक सम्बन्धका धरोहरलाई भावी पुस्तासम्म पुर्याउने जिम्मेवारी लिनुपर्छ ।हाम्रो उद्देश्य केवल विदेशबाट मानिस फर्काउने मात्र होइन, नेपालमै सम्मानपूर्वक बाँच्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु पनि हो । श्रमले जीवन चलोस्, उत्पादनले अर्थतन्त्र बलियो बनोस्, संस्कृतिले समाज जोडोस् र प्रविधिले भविष्य सुरक्षित गरोस् । हाम्रा सन्ततिले आफ्नै देशमा सम्भावना, अवसर र सम्मान देख्न सकून् ।

आउनुहोस्, हातेमालो गर्नैपर्छ ।

यो मेरो मात्र सपना होइन, हामी सबै नेपालीको साझा सपना बन्नुपर्छ । फेरि घरको ढोका खोल्ने हिम्मत गरौँ । बाँझो खेतमा हलो जोत्ने आँट गरौँ । गाउँका आँगनहरू उज्यालो बनाऔँ । सँगै बसेर हाम्रा भाषा, धर्म, संस्कार र संस्कृतिलाई जीवन्त राखौँ । फेरि नाचौँ, फेरि गाऔँ, फेरि देउसी खेलौँ । चाडपर्वलाई केवल पात्रोको मिति होइन, भेटघाट, आत्मीयता र सामाजिक एकताको अवसर बनाऔँ । हामीले आफ्ना पुर्खाबाट पाएको सम्पदा केवल जग्गाजमिन र घरघडेरी मात्र होइन । त्योभन्दा ठूलो सम्पदा हाम्रो पहिचान, हाम्रो भाषा, हाम्रो संस्कृति, हाम्रो श्रम र हाम्रो सामाजिक सम्बन्ध हो ।

अन्ततः हामीले चाहेको यति नै हो । नेपालीहरू नेपाली भएर आफ्नै माटोमा सम्मानपूर्वक बाँच्न सकून् । हाम्रा आमाबुबाले सन्तान फर्किने आशामा जीवनको अन्तिम घडीसम्म आँखा ओछ्याउन नपरोस् । हाम्रा घरका ढोकाहरू बन्द भएर होइन, मान्छेको हाँसो र आत्मीयताले खुलून् । हाम्रा खेतबारी बाँझो भएर होइन, पसिना र उत्पादनले हराभरा बनून् ।

म फेरि दोर्याउँछु । घरको ढोका फेरि खुलोस् । आँगनमा फेरि हाँसो गुञ्जियोस् । खेतबारीमा फेरि पसिना बगोस् । अनि भावी पुस्ताले आफ्नो भविष्य खोज्न आफ्नै माटो छाड्नुपर्ने बाध्यता नहोस् । सबै नेपालीहरूलाई शुभ-दिपावली तथा छठपर्वको शुभकामना ।
धन्यवाद ।